नवदुर्गाको पूजा विधि एक विस्तृत र पवित्र प्रक्रिया हो। यसको विधि विभिन्न परम्परा र स्थान अनुसार फरक हुन सक्छ, तर यहाँ एउटा सामान्य र आधारभूत पूजा विधि प्रस्तुत गरिएको छ। यो विधि विशेष गरी नवरात्रि र दशैंको समयमा प्रयोग गरिन्छ।
आवश्यक सामग्रीहरू:
कलश (धातुको भाँडो), नारिवल, गंगाजल वा शुद्ध पानी, आमका पात, रातो कपडा, अक्षता (साबुत चामल), फुल (रातो र पहेँलो फूलहरू), धूप, दीप र बत्ती, नैवेद्य (मिठाई, फलफूल), चन्दन र सिन्दूर, दुर्गा माताको मूर्ति वा तस्वीर, दुर्गा सप्तशती वा देवी कवच, कपूर
पूजा विधि:
१. कलश स्थापना (नवरात्रिको पहिलो दिन):
- पूजा सुरु गर्नुभन्दा पहिले, नुहाएर शुद्ध हुनुहोस्।
- एउटा सफा स्थानमा रातो कपडा बिछ्याउनुहोस्।
- त्यसमा कलश स्थापना गर्नुहोस्। कलशमा पानी भर्नुहोस्।
- कलशको मुखमा आमका पातहरू राख्नुहोस् र त्यसको माथि एउटा नारिवल राख्नुहोस्।
- कलशमा स्वस्तिक चिह्न बनाउनुहोस्।
- कलशलाई पूजाको स्थानमा राख्नुहोस्।
ॐ आ जिघ्रा कलशं मह्या त्वा विशन्त्विन्दवः। पुनूरुर्जान्वृतं पुनः॥
यो मन्त्रले कलशमा सबै पवित्र शक्तिहरूलाई आवाहन गर्दछ।
२. संकल्प:
- हातमा जल र अक्षता लिएर तपाईंले किन पूजा गर्दै हुनुहुन्छ भन्ने संकल्प गर्नुहोस्। उदाहरणका लागि, ‘म (तपाईंको नाम) आज माता दुर्गाको कृपा प्राप्त गर्नका लागि यो पूजा गर्दै छु।’
३. कलश र देवीको आवाहन:
कलश र देवी दुर्गालाई हात जोडेर निम्न मन्त्रले आवाहन गर्नुहोस्:
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते॥”
यो मन्त्रको अर्थ हो: “हे नारायणी, तपाईं सबै प्रकारको कल्याण प्रदान गर्ने, कल्याणकारी, सबै उद्देश्यहरू पूरा गर्ने र तीन नेत्र भएकी देवी हुनुहुन्छ। हामी तपाईंको शरणमा आएका छौं, तपाईंलाई नमस्कार छ।”
४. षोडशोपचार पूजा (१६ प्रकारका पूजा):
ध्यान: देवीको रूपको ध्यान गर्नुहोस्।
आसन: देवीलाई आसन ग्रहण गर्न अनुरोध गर्नुहोस्।
अनेकरत्नसंयुक्तं नानारत्नसमन्वितम्।
पद्मासनं शुभं देवि गृह्ण त्वं सुरपूजितम्॥
पाद्य, अर्घ्य, आचमन: खुट्टा धुन, हात धुन र मुख धुनका लागि जल अर्पण गर्नुहोस्।
पाद्यं गृह्णन्तु देवेशि गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम्।
अर्घ्यं गृह्णन्तु देवेशि गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम्।
आचमनं गृह्णन्तु देवेशि गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम्॥
स्नान: गंगाजलले स्नान गराउनुहोस्।
गङ्गा सरिद्विन्दुसरिः सरस्वती च यमुना।
कावेरि गोदावरी च नमस्तुभ्यं नमामि ते॥
वस्त्र: देवीलाई नयाँ वस्त्र अर्पण गर्नुहोस्।
वस्त्रेण दिव्येन शुभ्रेण निर्मितं त्वं।
देवी गृह्णन्तु त्वं शुभ्र वस्त्रं शुभ्र वदनायै नमः॥
आभूषण: आभूषण अर्पण गर्नुहोस्।
गन्ध: चन्दन वा अत्तर लगाउनुहोस्।
पुष्प: फूलमाला चढाउनुहोस्।
धूप: धूप बाल्नुहोस्।
दीप: दियो बाल्नुहोस्।
नैवेद्य: प्रसाद, मिठाई र फलफूल चढाउनुहोस्।
नैवेद्यं गृह्णतां देवि इदं त्वं प्रसादं।
इमं प्रसादं मे देहि त्वं सर्वसिद्धिं प्रयच्छ मे॥
ताम्बूल: सुपारी, पान र अलैंची चढाउनुहोस्।
दक्षिणा: दक्षिणा अर्पण गर्नुहोस्।
आरती: माता दुर्गाको आरती गर्नुहोस्।
प्रदक्षिणा: देवीको प्रतिमाको वरिपरि तीन पटक परिक्रमा गर्नुहोस्।
समापन र क्षमा याचना
पूजाको अन्तमा, जानेर वा नजानेर भएका गल्तीहरूको लागि क्षमा माग्न यो श्लोक उच्चारण गरिन्छ:
आवाहनं न जानामि, न जानामि विसर्जनम्।
पूजां चैव न जानामि, क्षमस्व परमेश्वरि॥
यो मन्त्रको अर्थ हो: “हे परमेश्वरी, मलाई न त तपाईंलाई आह्वान गर्न आउँछ, न त विसर्जन गर्न नै। मलाई पूजा विधि पनि थाहा छैन। कृपया मलाई क्षमा गर्नुहोस्।”
नमस्कार: हात जोडेर नमस्कार गर्नुहोस्।
५. नवदुर्गाको पूजा (प्रत्येक दिन एक देवीको पूजा):
पहिलो दिन (शैलपुत्री): यस दिन शैलपुत्री माताको पूजा गरिन्छ।
दोस्रो दिन (ब्रह्मचारिणी): यस दिन ब्रह्मचारिणी माताको पूजा गरिन्छ।
तेस्रो दिन (चन्द्रघण्टा): यस दिन चन्द्रघण्टा माताको पूजा गरिन्छ।
चौथो दिन (कुष्माण्डा): यस दिन कुष्माण्डा माताको पूजा गरिन्छ।
पाँचौँ दिन (स्कन्दमाता): यस दिन स्कन्दमाता माताको पूजा गरिन्छ।
छैटौँ दिन (कात्यायनी): यस दिन कात्यायनी माताको पूजा गरिन्छ।
सातौँ दिन (कालरात्रि): यस दिन कालरात्रि माताको पूजा गरिन्छ।
आठौँ दिन (महागौरी): यस दिन महागौरी माताको पूजा गरिन्छ।
नवौँ दिन (सिद्धिदात्री): यस दिन सिद्धिदात्री माताको पूजा गरिन्छ।
६. हवन र कन्या पूजा:
हवन: नवमीको दिन हवन गरिन्छ। यसमा दुर्गा सप्तशतीका मन्त्रहरूको साथमा हवन गरिन्छ।
कन्या पूजा: यसमा ९ जना कुमारी कन्याहरूलाई देवीको रूप मानेर पूजा गरिन्छ, उनीहरूलाई भोजन गराइन्छ र उपहार दिइन्छ।